Recepta na sukces programów szkolnych, czyli co robić, by dzieci zdrowiej się odżywiały

Realizowane przez Agencję Rynku Rolnego unijne programy szkolne „Owoce i warzywa w szkole” oraz „Mleko w szkole” od lat cieszą się rosnącym zainteresowaniem, zarówno wśród dzieci, szkół, jak i dostawców. Obecnie są stałym elementem codziennego życia tysięcy placówek oświatowych w Polsce, a szczególną popularność zyskały w szkołach podstawowych. Ponieważ w roku szkolnym 2016/2017 po raz ostatni realizujemy programy szkolne w dotychczasowej formule, warto podsumować i ocenić ich wieloletni dorobek.

Zmiana nawyków żywieniowych dzieci to duże wyzwanie

Zadanie postawione przed programami szkolnymi, czyli zmiana nawyków żywieniowych dzieci jest trudne i odpowiedzialne. Tym bardziej warto podkreślić, że w obliczu tak wymagającego zadania, programy te okazały się skutecznym narzędziem pozwalającym kształtować zwyczaje żywieniowe dzieci. Są to jedyne programy edukacyjne, w ramach których dzieci otrzymują regularnie świeże owoce i warzywa oraz produkty mleczne, realizowane na tak szeroką skalę, czyli mające faktyczny wpływ na codzienną dietę dzieci. Należy jednak zauważyć, że efektywność programów szkolnych zależy od zaangażowania w ich realizację wszystkich uczestników, a kluczowa w tym aspekcie jest rola szkół.

Od roku szkolnego 2017/2018 programy „Owoce i warzywa w szkole” oraz „Mleko w szkole” zastąpione zostaną nowym „Programem dla szkół”, który będzie promować wśród dzieci zdrową dietę bogatą w owoce i warzywa oraz mleko i przetwory mleczne. W trwających pracach nad założeniami nowego programu są wykorzystywane przede wszystkim wieloletnie doświadczenia zebrane w toku realizacji programów szkolnych i płynące z nich wnioski. Szczegółowej ocenie skuteczności poddany został zwłaszcza program „Owoce i warzywa w szkole”, którego realizacja na mocy przepisów UE podlega stałej ewaluacji. Dodatkowo, chcąc uzyskać szerszą wiedzę na temat praktycznej realizacji obu programów szkolnych, a w szczególności aspektów związanych ze współpracą pomiędzy szkołami a dostawcami oraz logistyką i przechowywaniem produktów, ARR przeprowadziła wśród szkół podstawowych w marcu bieżącego roku ankietę poświęconą temu tematowi.

Ocenę programu „Owoce i warzywa w szkole “przeprowadził Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie. Miała ona określić jego skuteczność, a w szczególności wpływ na spożycie owoców i warzyw przez dzieci.  Ocenie podlegały także nawyki i zachowania żywieniowe, a także wiedza dzieci na temat zdrowego odżywiania oraz pochodzenia owoców i warzyw. Wyniki ewaluacji zostały ujęte w raporcie obejmującym pięcioletni okres realizacji programu, tj. lata szkolne 2011/2012–2015/2016. Z końcem lutego 2017 r. dokument został przekazany do Komisji Europejskiej. Przeanalizowane zostały wszystkie kluczowe elementy programu, w szczególności jego główne filary, tj. udostępnianie owoców i warzyw oraz działania edukacyjne realizowane przez szkoły podstawowe zgodnie z wytycznymi Ministra Edukacji Narodowej. W badaniu wzięły udział szkoły podstawowe, które uczestniczyły w programie oraz – jako grupa kontrolna – szkoły, które nie brały udziału w programie. Ocenę przeprowadzono w pięciu województwach: wielkopolskim, mazowieckim, opolskim, podkarpackim i pomorskim. Koncepcja badania zakładała sprawdzenie skuteczności programu podczas całego okresu uczestnictwa dziecka w programie, tj. od I do III klasy, oraz rok po jego zakończeniu, czyli w IV klasie, co miało na celu sprawdzenie trwałości osiągniętych rezultatów.

Wyniki przeprowadzonej oceny programu „Owoce i warzywa w szkole”, a także badania ankietowego dotyczącego praktycznych aspektów realizacji programów w szkołach pokazały zarówno mocne strony obydwu programów, jak i obszary, które wymagają dodatkowego wsparcia, na których należy skoncentrować swoje działania w przyszłości. Uzyskane informacje i płynące z nich wnioski pozwolą wypracować jak najlepsze rozwiązania w nowym „Programie dla szkół”, tak by mógł on efektywnie realizować swoje cele, z jak największym pożytkiem dla dzieci i ich zdrowia.

Pozytywny wpływ na dietę dzieci – więcej owoców i warzyw, więcej produktów mlecznych

Głównym celem programu „Owoce i warzywa w szkole” jest wzrost spożycia tych produktów przez dzieci. Zgodnie z zaleceniami odzwierciedlonymi w piramidzie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej opracowanej przez Instytut Żywności i Żywienia, owoce i warzywa powinny stanowić główny składnik zdrowej i zbilansowanej diety dzieci. Dzięki programowi udało się przybliżyć do zalecanych przez ekspertów 400 g owoców i warzyw dziennie, a szczególnie efektywna okazała się promocja owoców. Jak pokazują wyniki przeprowadzonej oceny, przyjęta formuła programu, tj. regularne i częste udostępnianie dzieciom owoców i warzyw w szkole wsparte dodatkowo działaniami edukacyjnymi, stała się skutecznym narzędziem do osiągnięcia tego celu. Po trzech latach uczestniczenia w programie, dzienne spożycie owoców wzrosło bowiem o 30 g, tj. o 18%, podczas gdy dla porównania w grupie dzieci nieuczestniczących w programie odnotowano czterokrotnie niższy wzrost ich spożycia, tj. o ok. 4%. Zaobserwowano również, iż łatwiej jest zachęcić dzieci do jedzenia owoców niż warzyw, co znalazło odzwierciedlenie w wynikach badania. Uczniowie łatwiej i chętniej sięgają po owoce niż po warzywa, z uwagi na preferowany przez dzieci słodki smak. Mimo wyraźnego preferowania przez dzieci owoców również  wyniki dziennego spożycia łącznie owoców i warzyw wzrosły w ciągu uczestnictwa w programie do 328 g na dziecko (podczas gdy wśród dzieci nie uczestniczących w programie wyniki te były o ok. 20 g niższe), a tym samym zbliżyły się do zalecanego przez ekspertów dziennego spożycia, które wynosi co najmniej 400 g. Wyniki te pokazują dobitnie duży potencjał programu w kształtowaniu pozytywnych trendów żywieniowych wśród dzieci.    

Oprócz owoców i warzyw dużym zainteresowaniem ze strony dzieci cieszy się również mleko i przetwory mleczne dostarczane w ramach programu „Mleko w szkole”. Polska znajduje się w czołówce państw UE pod względem ilości mleka oraz przetworów mlecznych dostarczanych dzieciom i młodzieży w ramach tego programu. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej ocenia, że w Polsce w 2016 r. spożycie mleka i jego przetworów na jednego mieszkańca kształtowało się na poziomie ok. 219 l, co wobec poziomu spożycia odnotowanego w 2005 r., tj. 176 l na mieszkańca wskazuje na stałą tendencję wzrostową konsumpcji produktów mlecznych. Wprowadzony od roku szkolnego 2004/2005 program „Mleko w szkole” niewątpliwie mógł się przyczynić do odwrócenia wcześniejszych niekorzystnych trendów w tym zakresie oraz znacząco wpłynął na popularyzację produktów mlecznych wśród dzieci i ich rodziców.

Dlaczego dzieci nie chciały jeść owoców i warzyw i co się zmieniło

Chcąc poprawić dietę dzieci i nakłonić je do tego, by jadły więcej owoców i warzyw zasadniczą kwestią jest zidentyfikowanie przyczyn, dla których dzieci nie chcą tego robić, a następnie próba skutecznej zmiany ich nastawienia. Okazuje się, że na zachowanie dzieci w tym zakresie ma wpływ wiele czynników, wśród których przede wszystkim należy wyróżnić przyzwyczajenia żywieniowe dzieci („wolę zjeść coś słodkiego”), ich wyobrażenia na temat trudności związanych z jedzeniem owoców i warzyw („przerwy są zbyt krótkie”/”zajmuje to zbyt wiele czasu”), a także wpływ grupy („nie jem, bo koledzy nie jedzą”). Po trzech latach uczestnictwa w programie wszystkie wskazywane przez dzieci bariery uległy znaczącemu ograniczeniu, a zdecydowana większość dzieci deklarowała, że nie ma żadnych problemów z jedzeniem owoców i warzyw (odpowiednio 88% i 84%). W kilku aspektach ograniczania ww. barier program wykazał wyjątkową skuteczność. Po 3-letnim udziale w programie w przypadku owoców aż 3 razy mniej dzieci, a w przypadku warzyw 2 razy mniej dzieci deklarowało, że woli zjeść coś słodkiego (spadek dla owoców z 30,5% do 10,7%, a dla warzyw z 34,4% do 16,6%). Bardzo istotny okazał się również wpływ grupy. Dzięki temu, iż dzieci spożywają owoce i warzywa razem w klasie stanowią dla siebie nawzajem pozytywny wzór do naśladowania, a co za tym idzie deklarowana początkowo przez dzieci postawa, uzależniająca ich wybory żywieniowe od tego co robią inne dzieci została wykorzystana w pozytywny sposób. Po udziale w programie zarówno w przypadku owoców, jak i warzyw odnotowano około 3 razy mniej deklaracji dzieci, iż nie jedzą owoców/warzyw, bo koledzy ich nie jedzą (w przypadku owoców spadek z 18,8% do 6,6%, a w przypadku warzyw z 20,1% do 7,2%).  Okazuje się również, że dzięki regularnemu udostępnianiu dzieciom przez długi okres czasu gotowych porcji owocowo-warzywnych udało się je skutecznie przekonać, że jedzenie owoców i warzyw nie zajmuje zbyt dużo czasu, a takie przekonanie wśród dzieci często występowało (spadek w przypadku owoców z 15,3% do 1,2%, a w przypadku warzyw z 15,3% do 3%). Tym samym można stwierdzić, że program „Owoce i warzywa w szkole” stał się skuteczną formą działania, która znacząco ograniczyła bariery, przez które dzieci niechętnie sięgały po owoce i warzywa, co z kolei stanowi znaczący wkład w zmianę zachowań żywieniowych dzieci i przekłada się na wzrost spożycia owoców i warzyw.

Środowisko szkolne i domowe – wspólne działanie to podstawa    

Wielu ekspertów podkreśla, że z roku na rok wzrasta liczba dzieci cierpiących na nadwagę i otyłość. Poza wpływem czynników genetycznych najważniejszą przyczyną takiego stanu rzeczy są właśnie nawyki żywieniowe dzieci, które od najmłodszych lat kształtowane są przede wszystkim w domu, a następnie również w szkole. Dlatego ważne jest, aby działania prowadzone w kierunku poprawy nawyków żywieniowych dzieci odbywały się równolegle w tych dwóch, kluczowych dla dziecka środowiskach: w domu oraz w szkole. Niezastąpiona jest tutaj rola rodziców, ich wiedza oraz przykład dawany dzieciom. Podobnie jak w szkole kluczowe są przykład rówieśników oraz – zwłaszcza dla młodszych dzieci – autorytet nauczyciela.

Przeprowadzone badania potwierdziły, jak ważne jest, aby w szkole dzieci spożywały udostępnione im produkty razem z innymi rówieśnikami. Jak wykazały wyniki ankiety, większość szkół (75–80%) przestrzega tego zalecenia i dzieci spożywają owoce i warzywa oraz mleko w trakcie pobytu w szkole, choć zdarzają się sytuacje sporadycznego wydania produktów do domu. Należy jednak minimalizować takie zdarzenia, podstawowym atutem programów szkolnych jest bowiem wspólne spożywanie przez dzieci tych produktów.

Z kolei w badaniu ewaluacyjnym większość rodziców wykazała się wiedzą ogólną na temat wpływu prawidłowego żywienia na rozwój i zdrowie dziecka. Rodzice mają również świadomość, jak ważna jest ich rola w tym zakresie, w szczególności dotyczy to wspólnego spożywania posiłków, a także dostępności w środowisku domowym owoców i warzyw. Mimo to odnotowano niepokojący trend: wraz z rozpoczęciem przez dzieci nauki w szkole pewne zwyczaje związane z żywieniem dzieci, za które odpowiadają właśnie rodzice, ulegają zdecydowanemu pogorszeniu. Badanie ewaluacyjne ujawniło, że wśród uczniów III klas szkoły podstawowej nawet ok. 35% dzieci nie jada codziennie śniadania przed wyjściem do szkoły, a 36% nie je w szkole drugiego śniadania. Wskazuje to na konieczność szerszej skali bezpośrednich działań edukacyjnych angażujących rodziców i uświadamiających im istotność działań w tym zakresie. Nowy „Program dla szkół” może być dobrym bodźcem do podjęcia przez szkoły bliższej współpracy z rodzicami w kwestii żywienia dzieci i wzmocnienia autorytetu szkoły na tym polu – zwłaszcza że obecnie jedynie ok. 20% rodziców wskazywało szkołę jako źródło wiedzy na temat prawidłowego żywienia dzieci. 

Dzięki programowi dzieci lepiej wiedzą co i dlaczego należy jeść – ale co z rodzicami?

Kolejnym polem, na którym program „Owoce i warzywa w szkole” odnotował znaczący sukces, jest wiedza dzieci na temat różnych aspektów związanych ze spożyciem owoców i warzyw. Badanie pokazało, że wśród dzieci uczestniczących w programie ich wiedza na temat zalecanej do codziennego spożycia liczby porcji owoców i warzyw sukcesywnie rosła z roku na rok. W I klasie jedynie ok. 30% dzieci udzieliło prawidłowej odpowiedzi, że codziennie należy spożywać 5 porcji owoców i warzyw. Natomiast na zakończenie udziału w programie osiągnięty rezultat był już dwa razy lepszy i w klasie III było to prawie 60% dzieci. Oczywiście można zakładać, że jest to naturalny proces związany z pokonywaniem kolejnych etapów edukacji. Jednakże dla porównania wśród dzieci nieuczestniczących w programie odsetek udzielających prawidłowych odpowiedzi utrzymał się na tym samym poziomie co na początku badania i wynosił jedynie 31,5%. Jednoznacznie dowodzi to skuteczności programu w tym obszarze. Ponadto badanie przeprowadzone w rok po zakończeniu uczestnictwa dzieci w programie potwierdziło również trwałość osiągniętych rezultatów, ponieważ wiedza dzieci dotycząca zalecanych ilości porcji warzyw i owoców nadal utrzymała się na wyższym poziomie niż wśród dzieci nieuczestniczących.

Osiągnięty wynik bardzo cieszy, choć należy zauważyć, że nadal 40% dzieci ma trudności ze wskazaniem prawidłowej odpowiedzi na tak sformułowane pytanie. Dlatego w ramach nowego  „Programu dla szkół” planowane jest wzmocnienie wsparcia szkół realizujących działania edukacyjne w tym zakresie, tak aby informacje na temat zdrowego odżywiania przekazywane dzieciom były łatwiej przez nie przyswajane, a przede wszystkim się utrwaliły. Kluczowe jest wsparcie szkół i nauczycieli materiałami edukacyjnymi i dydaktycznymi, których forma przekazu będzie dostosowana do wieku odbiorców i które pozwolą efektywnie wykorzystać narzędzie takie jak „Program dla szkół” na każdym etapie jego realizacji.

Jednocześnie o ile dzięki programowi wśród dzieci odnotowano znaczny wzrost wiedzy, to badanie ewaluacyjne ujawniło spore braki w tym zakresie wśród rodziców. Niestety choć większość rodziców ma świadomość co do korzyści zdrowotnych ze spożywania owoców i warzyw przez dzieci, to tylko co piąty z nich znał zalecaną dzienną liczbę porcji owocowo – warzywnych w diecie dziecka. Wyniki te potwierdzają, że w dalszych działaniach konieczne jest wzmocnienie edukacji rodziców w tym zakresie, a także bliższa współpraca na linii szkoła – rodzic. Jest to bardzo ważny aspekt: aby osiągnięte w wyniku udziału w programie pozytywne zmiany mogły mieć charakter trwały, muszą być wsparte przez świadome i przemyślane działania rodziców w środowisku domowym. Właśnie to środowisko kluczowe dla kształtowania nawyków żywieniowych dziecka.

Dobra organizacja programu w szkole – to również  ma znaczenie

Istotnymi aspektami realizacji programów szkolnych, które nie mogą być pominięte, są również kwestie natury logistycznej i organizacyjnej. Często mają one decydujące znaczenie w codziennym życiu szkoły. Aby poznać szczegóły praktycznej realizacji programu, zwłaszcza w obszarze dostaw produktów, zaproszono do udziału w specjalnej ankiecie wszystkie szkoły podstawowe. Łącznie w badaniu wzięło udział aż 8,3 tys. szkół podstawowych.

Niewątpliwie głównym aspektem programów szkolnych decydującym o ich odbiorze przez dzieci, a także rodziców i szkoły jest jakość i świeżość dostarczanych produktów, a także ich różnorodność. W przypadku programów, które mają nakłonić dzieci do tego by polubiły i same sięgały po określone produkty, kluczowe jest, by były one smaczne i atrakcyjne. O ile w programie „Owoce i warzywa w szkole”, dzieci otrzymują z góry określony koszyk produktów, uwzględniający aspekty sezonowości oraz bazujący na produktach typowych dla krajowej produkcji, to w przypadku programu „Mleko w szkole” placówki oświatowe mają do dyspozycji gamę produktów mlecznych, spośród których wybierają produkty, które dzieci będą otrzymywały. Dominującym produktem jest mleko spożywcze bez dodatków smakowych. Nie bez znaczenia jest z pewnością fakt, że jest to jedyny produkt który dzięki dopłacie z budżetu krajowego może być dostępny dla dzieci w szkołach podstawowych nieodpłatnie. Natomiast z udzielonych odpowiedzi wynika, że w przypadku mleka spożywczego 70% szkół udostępnia dzieciom mleko UHT, a pozostałe 30% szkół mleko pasteryzowane. Dobór produktów wiąże się głównie z określonymi uwarunkowaniami związanymi z logistyką i przechowywaniem. W szkołach, do których dostarczane jest mleko pasteryzowane, dostawy produktów odbywają się z dużo wyższą częstotliwością, a produkty częściej wydawane są dzieciom na bieżąco. Natomiast w przypadku mleka UHT dla blisko połowy szkół dostawy produktów odbywają się raz w miesiącu lub rzadziej. Wiąże się to z tym, iż zdecydowanie więcej szkół deklaruje, że produkty przechowuje. W tej sytuacji ważne jest, aby szkoły, dokonując wyboru produktów, które będą udostępniać dzieciom, mogły kierować się przede wszystkim ich aspektami zdrowotnymi (np. mleko pasteryzowane), a bariery natury logistycznej i przechowalniczej powinny być docelowo minimalizowane.  

Wysoka jakość dostarczanych produktów jest jednym z głównych założeń obu programów szkolnych. W przypadku owoców i warzyw jest to szczególnie istotny aspekt. Dzieci powinny regularnie otrzymywać świeże, wysokiej i sprawdzonej jakości produkty. Dlatego cieszy fakt, że zdecydowana większość szkół uczestniczących w ankiecie (73%) deklarowała, iż nie miała żadnych problemów z jakością dostarczonych owoców i warzyw, a dostawcy dostosowali system dystrybucji do wymagań, jakie niesie za sobą dostarczanie świeżych produktów do tysięcy szkół w kraju. Jednocześnie prawie wszystkie szkoły deklarowały, że dostarczone produkty każdorazowo przed udostępnieniem ich dzieciom poddawane są ocenie jakości, a jedynie w sporadycznych przypadkach zdarzało się im ją zakwestionować.

Klucz do sukcesu przyszłych działań

Podsumowując dotychczasową wieloletnią realizację przez ARR programów „Owoce i warzywa w szkole” oraz „Mleko w szkole”, należy podkreślić, że programy szkolne są dobrym narzędziem edukacyjnym spełniającym swoje cele i na stałe wpisały się w kanon działań prozdrowotnych kształtujących prawidłowe nawyki żywieniowe dzieci prowadzonych w szkołach. Zebrane na przestrzeni lat różnorodne doświadczenia w dużej mierze pozwoliły określić receptę na sukces tego typu programów. Z pewnością należą do nich proste zasady udziału w programie, nieobciążające nadmiernie szkół, wysoka jakość produktów i ich różnorodność, a także  przyjazny szkołom system logistyki. Kluczem do powodzenia działań na tym polu jest również wykorzystanie naturalnych atutów tego typu programów, w szczególności wspólnego spożywania przez dzieci produktów, autorytetu nauczyciela oraz zaangażowania rodziców. Ważna jest również regularność prowadzonych działań jako stałego elementu codziennego życia szkoły. Niewątpliwie jednak jednym z najistotniejszych czynników przyczyniającym się do sukcesu programów szkolnych jest zaangażowanie szkół w ich realizację oraz dostrzeżenie i wykorzystanie możliwości, jakie oferują. Bez zaangażowania poszczególnych nauczycieli realizujących program i ich przekonania co do słuszności prowadzonych działań wykorzystanie potencjału programów szkolnych nie jest możliwe lub będzie tylko częściowe.

 

Opracowano w Biurze Wspierania Konsumpcji, Dział Ewaluacji i Działań Edukacyjnych